Setiap kali Ramadan menjelang, bazar Ramadan di seluruh negara kembali meriah dan menjadi nadi ekonomi mikro yang signifikan.

Ribuan peniaga kecil menjana pendapatan bermusim, manakala masyarakat setempat menikmati kepelbagaian juadah daripada kuih muih tradisional hingga makanan moden yang tular di media sosial.

Bazar Ramadan bukan sekadar lokasi jual beli, ia adalah ruang sosial, budaya dan ekonomi yang memperkukuh jaringan komuniti.

Namun dalam keghairahan ini, timbul satu persoalan yang wajar direnungkan secara jujur dan berani: adakah bazar Ramadan sekadar meraikan tradisi, atau tanpa sedar turut menyumbang kepada beban kesihatan negara?

Pertanyaan ini bukan bertujuan menuding jari, tetapi mengajak kita melihat bazar Ramadan dalam konteks yang lebih luas iaitu sebagai ekosistem yang mempunyai implikasi kesihatan awam.

Landskap Kesihatan Negara yang Membimbangkan

Data semasa menunjukkan Malaysia berdepan cabaran serius berkaitan penyakit tidak berjangkit (NCD).

Menurut National Health and Morbidity Survey (NHMS) 2019 oleh Kementerian Kesihatan Malaysia, 50.1% rakyat dewasa Malaysia mengalami berat badan berlebihan atau obesiti.

Selain itu, 18.3% menghidap diabetes, manakala 30% mempunyai tekanan darah tinggi.

Angka-angka ini menggambarkan bahawa satu daripada dua orang dewasa berada dalam kategori risiko yang signifikan.

Penyakit-penyakit ini mempunyai kaitan langsung dengan pola pemakanan tinggi gula, garam dan lemak.

Dalam tempoh sebulan Ramadan, jutaan transaksi makanan berlaku di bazar seluruh negara.

Walaupun bazar Ramadan bersifat sementara, kesannya terhadap pengambilan kalori harian dan pembentukan selera boleh berpanjangan.

Oleh itu, perbincangan tentang pemakanan sihat di bazar Ramadan bukan isu remeh, sebaliknya relevan dalam konteks kesihatan populasi.

Tanggungjawab Bersama: Pengguna dan Peniaga

Sering kali, tanggungjawab pemakanan sihat diletakkan sepenuhnya di bahu pengguna.

Namun dalam teori kesihatan awam, persekitaran makanan (food environment) memainkan peranan besar dalam membentuk pilihan individu.

Apabila pilihan yang dominan adalah tinggi gula, tinggi lemak dan tinggi garam, maka pilihan sihat menjadi terhad walaupun niat pengguna mungkin baik.

Di sinilah peniaga bazar Ramadan mempunyai pengaruh yang signifikan.

Apa yang dijual, cara ia disediakan dan bagaimana ia dipromosikan secara langsung mempengaruhi corak pemakanan masyarakat.

Persoalannya bukan sama ada peniaga perlu berhenti menjual makanan popular, tetapi sama ada ruang untuk pilihan lebih sihat boleh diperluaskan tanpa menjejaskan kelangsungan perniagaan.

Mengubah Persepsi: Sihat dan Sedap Boleh Seiring

Salah satu cabaran utama ialah persepsi bahawa makanan sihat kurang enak atau tidak mengenyangkan.

Namun pendekatan kulinari moden menunjukkan bahawa teknik memasak memainkan peranan lebih besar daripada jumlah minyak atau gula semata-mata.

Kaedah memanggang, mengukus dan membakar mampu menghasilkan hidangan yang beraroma dan memuaskan.

Ayam panggang berempah, ikan bakar dengan kawalan minyak, serta kuih tradisional yang dikukus adalah contoh alternatif yang lebih ringan tetapi tetap mengekalkan identiti rasa tempatan.

Dari sudut sains pemakanan, setiap satu sudu minyak mengandungi kira-kira 120 kilo kalori.

Dalam suasana bazar yang sarat dengan makanan bergoreng, pengurangan walaupun satu sudu minyak bagi setiap hidangan boleh memberi impak signifikan terhadap jumlah kalori keseluruhan.

Selepas berpuasa hampir 13 jam, sistem pencernaan memerlukan makanan yang lebih mudah dihadam.

Hidangan kurang berminyak membantu mengurangkan ketidakselesaan gastrik dan rasa lesu selepas berbuka.

Ini selari dengan mesej kempen “Suku-Suku Separuh” yang diperkenalkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia.

Gula dan Garam: Cabaran Kritikal yang Sering Diabaikan

Minuman manis merupakan antara tarikan utama bazar Ramadan.

Namun, kandungan gula dalam segelas minuman boleh mencecah 5 hingga 8 sudu teh.

Sedangkan World Health Organization (WHO) menyarankan pengambilan gula tambahan tidak melebihi 10% daripada jumlah tenaga harian, dan lebih baik jika dihadkan kepada 5% (sekitar 25 gram sehari).

Dalam erti kata lain, satu minuman sahaja boleh menghampiri atau melebihi had harian yang disarankan. Begitu juga dengan pengambilan garam.

WHO mengesyorkan kurang daripada 5 gram garam sehari, namun pengambilan sebenar rakyat Malaysia dianggarkan melebihi paras tersebut.

Pengurangan gula dan garam secara berperingkat adalah strategi yang terbukti berkesan dalam membentuk semula selera pengguna tanpa menimbulkan penolakan drastik.

Pendekatan ini bukan ekstrem, tetapi realistik dan berasaskan bukti.

Inovasi Menu Sihat: Strategi Ekonomi, Bukan Beban

Dalam landskap persaingan yang sengit, inovasi adalah kunci kelangsungan perniagaan.

Menawarkan sekurang-kurangnya satu atau dua pilihan lebih sihat boleh menjadi kelebihan daya saing.

Label seperti “kurang gula”, “tanpa gula tambahan” atau “panggang tanpa minyak berlebihan” memberi isyarat jelas kepada pengguna yang semakin peka terhadap kesihatan.

Trend gaya hidup sihat yang berkembang dalam kalangan generasi muda membuka ruang pasaran baharu yang tidak harus dipandang ringan.

Daripada melihat kesihatan sebagai kekangan, peniaga boleh melihatnya sebagai peluang penjenamaan dan pembezaan produk.

Peranan Dasar dan Sokongan Institusi

Perubahan yang mampan memerlukan sokongan sistemik.

Pihak berkuasa tempatan boleh mempertimbangkan skim pengiktirafan kepada gerai yang mematuhi amalan penyediaan makanan lebih sihat.

Modul latihan pengendalian makanan juga boleh memasukkan komponen khusus berkaitan pengurangan gula, garam dan minyak.

Kerjasama antara peniaga, pihak berkuasa dan komuniti setempat akan mewujudkan ekosistem yang lebih kondusif untuk perubahan.

Permintaan pengguna terhadap pilihan sihat akan menjadi pemacu paling kuat kepada transformasi ini.

Ramadan sebagai Titik Refleksi dan Transformasi

Ramadan adalah bulan yang menekankan kesederhanaan dan disiplin diri.

Namun realitinya, pengambilan berlebihan dan pembaziran makanan masih berlaku.

Dalam konteks ini, bazar Ramadan boleh dilihat sebagai cerminan nilai yang kita pilih untuk amalkan.

Adakah ia sekadar medan memenuhi selera selepas seharian berlapar?

Atau bolehkah ia menjadi platform mendidik masyarakat tentang keseimbangan dan kesihatan?

Perubahan tidak memerlukan revolusi drastik.

Jika setiap gerai mengurangkan sedikit gula, sedikit minyak dan menawarkan sekurang-kurangnya satu pilihan lebih sihat, kesannya secara kolektif boleh menjadi signifikan.

Dalam tempoh sebulan, jutaan hidangan dijual dan setiap pengurangan kecil membawa implikasi besar terhadap kesihatan populasi.

Bazar Ramadan akan terus kekal sebagai tradisi yang dirai.

Namun dalam era peningkatan penyakit tidak berjangkit, tradisi juga perlu berkembang selari dengan keperluan semasa.

Akhirnya, persoalannya bukan sama ada kita perlu memilih antara budaya dan kesihatan.

Persoalannya ialah bagaimana kita boleh memastikan kedua-duanya bergerak seiring.

Ramadan ini mungkin bukan sekadar tentang menahan lapar dan dahaga, tetapi tentang keberanian melakukan penyesuaian kecil yang memberi manfaat besar kepada masa depan kesihatan negara.

-- BERNAMA

Prof Madya Dr Noor Akhmazillah Mohd Fauzi ialah Pensyarah Kanan Fakulti Teknologi Kejuruteraan, Universiti Tun Hussein Onn Malaysia (UTHM).